Trudno sobie wyobrazić skuteczną terapię kosmetologiczną bez zastosowania retinoidów. Są one fundamentem w leczeniu skóry dotkniętej trądzikiem, przebarwieniami czy oznakami starzenia. Jednak, jak w przypadku wielu substancji aktywnych, ich zwiększona skuteczność niesie za sobą ryzyko działań niepożądanych. Najczęstszą reakcją jest tzw. reakcja retinoidalna – efekt, który każdy profesjonalny kosmetolog powinien umieć rozpoznać i skutecznie kontrolować.

Czym jest reakcja retinoidalna?

Reakcja retinoidalna objawia się świądem, pieczeniem, rumieniem i łuszczeniem skóry w miejscu aplikacji. Najczęściej pojawia się po zastosowaniu tretinoiny i tazarotenu (leków), rzadziej po izotretynoinie, adapalenie, retinolu i retinalu. Przyczyną jest najprawdopodobniej drażniące działanie kwasu karboksylowego obecnego w strukturze retinoidów. Po aplikacji na skórę kwas ten prowadzi do uwolnienia cytokin prozapalnych (IL-1, TNF-α, IL-6, IL-8), wywołując nieprzyjemne reakcje skórne.

Pacjenci, którzy doświadczają tego zjawiska po raz pierwszy, często błędnie interpretują objawy jako reakcję alergiczną. W rzeczywistości nie jest to alergia, lecz efekt nagłego dostarczenia do skóry dużej ilości witaminy A. Objawy pojawiają się zazwyczaj kilka dni po zabiegu z retinolem lub wprowadzeniu kosmetyków z wysokim stężeniem pochodnych witaminy A do pielęgnacji domowej i utrzymują się zwykle 5-7 dni.

Rumień i obrzęk charakterystyczny dla  reakcji retinoidalnej.

Jak zmniejszyć ryzyko pojawienia się reakcji retinoidalnej?

Reakcja retinoidalna może zdarzyć u każdej osoby, niezależnie do tego, czy ma ona doświadczenie w korzystaniu z retinoidów. W swojej praktyce przekonałam się o tym wielokrotnie. Mimo wcześniejszych doświadczeń z retinolem, zdarzało się, że u tych samych podopiecznych dochodziło do wyraźnej reakcji objawiającej się zaczerwienieniem, obrzękiem, świądem. Choć reakcji retinoidalnej nie da się całkowicie wyeliminować, to są sposoby na to, aby zmniejszyć ryzyko jej pojawienia się. Jak?

Terapia progresywna

Retinoidy powinny być wprowadzane do terapii stopniowo, zaczynając od małych stężeń i łagodnych form. Substancją najmniej drażniącą jest retinal, który w kosmetykach występuje w stężeniach 0,05-0,1% (Dermomedica, Medik8). Dopiero, gdy skóra oswoi się z witaminą A, można przejść na formy bardziej aktywne – retinol, stopniowo zwiększając jego stężenie (0,5%, 1%, 2%). Złą praktyką jest przeprowadzenie zabiegu z retinolem, bez uprzedniego wprowadzenia substancji do pielęgnacji domowej. W takiej sytuacji możemy być niemal pewni, że reakcja retinoidalna pojawi się.

Kondycjonowanie bariery naskórkowej

Podczas stosowania kosmetyków z pochodnymi witaminy A należy zadbać o  barierę naskórkową. W pielęgnacji domowej powinny zaleźć się kosmetyki (kremy, sera, maski), które działają nawilżająco i odżywczo, najlepiej oparte o: ceramidy, NMF,  kwas hialuronowy, witaminę E. Jeśli skóra jest wyjątkowo wrażliwa, warto taki kosmetyk aplikować na produkt z retinolem, postępując zgodnie ze schematem: oczyszczanie skóry – serum – kosmetyk z retinolem – krem nawilżający. Do moich ulubionych kosmetyków barierowych należą: Nomelan Mediderma oraz Expert Intensive Cream Cell Fusion C

Odstawienie substancji mogących wywołać podrażnienie

Odstawienie peelingów chemicznych i kosmetyków opartych o kwasy na 3-4 tygodnie przed zabiegiem z retinolem. Jeśli planujemy wykonać zabieg z retinolem w stężeniu 4-6%, należy powstrzymać się od zabiegów oraz kosmetyków z wysokimi stężeniami kwasów chemicznych. Ich stosowanie prowadzi do odnowy komórkowej, a w przypadku nowo powstałych komórek – ryzyko pojawienia się reakcji retinoidalnej wzrasta.

Suplementacja cynkiem

W skórze retinal oraz retinol przekształcają się do kwasu retinowego, który odpowiada za działanie takie jak: poprawa napięcia, rozjaśnienie przebarwień, zmniejszenie produkcji sebum. Aby jednak mogło dojść do reakcji przekształcenia, niezbędny jest enzym – dehydrogenaza RDH, którego aktywność jest ściśle zależna od cynku. Zaleca się, aby osoby, które planują wprowadzenie retinolu do pielęgnacji skóry, przynajmniej w początkowej fazie (2-4 miesiące) suplementowały cynk.

Niewykonywanie zabiegu z retinolem w okresie silnego stresu

Kortyzol uwalniany w reakcjach stresowych zaburza prawidłowe funkcjonowanie skóry. U osób, które doświadczają silnego stresu należy powstrzymać się od zabiegów z retinolem, a kosmetyki z pochodną witaminy A wprowadzać z dużą ostrożnością.

Co zrobić, gdy pojawi się reakcja retinoidalna?

Podrażnienie skóry wywołane reakcją retinoidalną jest objawem dyskomfortu, a nawet bólu, stąd działania podjęte w kierunku wyciszania objawów reakcji powinny nastąpić tak szybko, jak to możliwe. Poniżej lista rekomendowanych produktów, które na przestrzeni lat sprawdziły się u moich podopiecznych.

1. Krem typu Cica: Avene Cicalfate, La Roche Posay Cicaplast, Bioderma Cicabio. Obok silikonów i mikroelementów, w składzie tego typu kosmetyku często występuje Cantella Asiatica, czyli wąkrota azjatycka. Wąkrota działa przeciwzapalnie, łagodzi oraz przyspiesza procesy gojenia.  Kosmetyki typu Cica należy aplikować tak często, jak jest to konieczne, w praktyce nawet 5-6 razy na dobę. O kremach typu Cica merytorycznie pisze Angelika, link do wpisu tutaj.
2. Woda termalna. Woda termalna jest bogactwem mikroelementów, które są niezbędne w procesach gojenia. Dodatkowo forma spray, sprawia, że stosowanie wody termalnej na skórę podrażniona, łuszczącą się, jest przyjemne. Od lat polecam wodę termalną marki Uriage, która nie wymaga osuszania.
3. Kosmetyk lub maść z hydrokortyzonem. W niektórych przypadkach może się okazać, że konieczne jest zastosowanie kremu z hydrokortyzonem. Hydrokortyzon działa silnie przeciwzapalnie. Obok leków, hydrokortyzon w niskich stężeniach występuje w maściach dostępnych bez recepty w aptece (np. Hydrocortisonum) lub w niektórych kosmetykach (np. PCA Skin CliniCalm).
4. Środki przeciwhistaminowe. Dyskomfort związany ze świądem można zmniejszyć, stosując środki antyhistaminowe. Do naturalnych preparatów przeciwhistaminowych należą: kwercetyna oraz olej z czarnuszki.

Podsumowanie

Retinoidy to jedne z najskuteczniejszych substancji w kosmetologii i dermatologii, jednak ich stosowanie niesie ryzyko wystąpienia reakcji retinoidalnej. Odpowiednie przygotowanie skóry, stopniowe wprowadzanie retinoidów i dbałość o barierę naskórkową znacząco zmniejszają to ryzyko. W razie wystąpienia reakcji, szybka i właściwa pielęgnacja pozwala na szybkie złagodzenie objawów.

Więcej informacji o retinoidach dowiesz się z webinarium: Retinoidy z perspektywy doświadczonego kosmetologa.